Wiesław Iskra - Międzynarodowe stosunki gospodarcze

W czerwcu 2004 r. ukazało się nakładem Fundacji Innowacja i Wyższej Szkoły Społeczno-Ekonomicznej kolejne wydanie książki Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze pod redakcją naukową profesora Wiesława Iskry. Pozycja ta może być rekomendowana jako wartościowy podręcznik akademicki dla studentów uczelni ekonomicznych, szkół zarządzania oraz praktyków gospodarczych, którzy w swojej działalności zajmują się szeroko rozumianą wymianą i współpracą międzynarodową.

Omawiana książka ma na celu zaprezentowanie osiągnięć współczesnej wiedzy ekonomicznej. Wysoki poziom merytoryczny mają zapewnić autorzy, posiadający duże doświadczenie i znaczny dorobek naukowy. Na szczególną uwagę zasługuje zaproszenie do współpracy uczonych zagranicznych. Są to:
- Profesor Oleg Bogomołow - członek rzeczywisty Rosyjskiej Akademii Nauk oraz honorowy Prezydent Międzynarodowego Stowarzyszenia Ekonomistów,
- Profesor Li Jingwen - członek Chińskiej Akademii Nauk Społecznych,
- Profesor Manfred Perlitz  - niemiecki teoretyk i praktyk biznesu międzynarodowego. 

Nowe wydarzenia w sferze stosunków międzynarodowych oraz zmiany w procesie dydaktycznym sprawiły, że udostępnione, trzecie już, wydanie podręcznika wymagało pewnych korekt. Pojawił się w nim nieistniejący wcześniej rozdział, dotyczący miejsca zintegrowanej Europy w gospodarce światowej. Ponadto od nowa zostały napisane rozdziały, poświęcone międzynarodowym przepływom kapitału i siły roboczej oraz zagadnieniom związanym z bilansem płatniczym. Na uwagę zasługuje również fakt wyeliminowania rozdziału, dotyczącego integracji europejskiej, która stała się samodzielną dyscypliną naukową i w związku z tym jest szeroko omawiana na oddzielnym wykładzie oraz posiada szereg własnych podręczników.

Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku zagadnień związanych z globalizacją gospodarki światowej, których charakterystyka została znacznie okrojona w porównaniu do wcześniejszych wersji. Wydaje się to szczególnie uzasadnione, gdyż również w 2004 r. Fundacja Innowacja wydała podręcznik opracowany przez profesora H. Chołaja pt. Ekonomia polityczna globalizacji. Wprowadzone zmiany w zawartości książki wydają się uzasadnione i z pewnością wpływają na zwiększenie jej przystępności dla czytelników oraz wartości merytorycznej.

We wstępie czytamy m.in., że “Międzynarodowe stosunki gospodarcze dotyczą rozległej sfery ekonomicznego współdziałania narodów, które dysponują wydzielonym terytorium i funkcjonują w ramach własnych struktur państwowych. Pojęcie międzynarodowych stosunków gospodarczych wiąże się w pierwszej kolejności z międzynarodowymi przepływami wyrobów i usług oraz kapitału, siły roboczej i technologii.” Stwierdzenie to sygnalizuje już podstawowe zagadnienia, które są poruszane i charakteryzowane w książce.

Międzynarodowe stosunki gospodarcze mają liczne uwarunkowania. Przykładowo kraje są różnie wyposażone w zasoby naturalne, kapitał, siłę roboczą, wiedzę naukowo techniczną, menadżerską, czy też technologię. W związku z powyższym rozwój stosunków międzynarodowych jest wymuszony, jednocześnie jednak są one efektywne i przynoszą wymierne korzyści, a ich znaczenie dla gospodarki stale wzrasta. Szczególnie należy podkreślić wysoką dynamikę międzynarodowych przepływów kapitału, która jest nawet większa niż dynamika wymiany towarów i usług. W sytuacji rosnącego znaczenia międzynarodowych stosunków gospodarczych, których rolę, jak piszą autorzy, ciężko jest przecenić celowe wydaje się udostępnienie tego podręcznika i przedstawienie problematyki w nim zawartej.

Książka ta zawiera jedenaście rozdziałów. Pierwszy z nich stanowi przegląd teorii podstawowych, dotyczących stosunków międzynarodowych. Na szczególną uwagę zasługują tu klasyczne koncepcje kosztów absolutnych i kosztów względnych opracowane przez “ojców” ekonomii Smitha i Ricardo. W sposób jasny i przekonujący dowodzą one zasadności oraz korzyści związanych z wymianą międzynarodową i podziałem pracy. Dotyczy również sytuacji, gdy wymiana odbywa się między krajami o różnych stopniach rozwoju, gdy jeden posiada bezwzględną przewagę kosztową w wytwarzaniu produktów. Autor tego rozdziału nie koncentruje się jednak tylko i wyłącznie na teoriach klasycznych, pokazuje również późniejsze, które stanowią ich rozwinięcie jak np. prace J.S. Milla. Ekonomista ten wprowadził do rozważań nową płaszczyznę, związaną z popytem międzynarodowym i jego wpływem na kształtowanie się cen. W dalszej części autor prezentuje koncepcje powojenne, które starały się wytłumaczyć zmiany zachodzące w rozwijającej się gospodarce, gdy straciły aktualność założenia upraszczające wcześniejsze modele.

Interesujący jest kolejny rozdział, napisany przez profesora Wiesława Iskrę i poświęcony funkcjom i barierom handlu zagranicznego. Ta część książki zasługuje na szczególną uwagę, gdyż jej treść nie należy do kanonu zagadnień omawianych w podręcznikach i w innych publikacjach nie jest tak szeroko prezentowana. Autor, omawiając wpływ wymiany międzynarodowej na wzrost gospodarczy, stawia tezę o jej stymulującym oddziaływaniu. W konsekwencji prowadzonych rozważań wyróżnione i scharakteryzowane zostały trzy podstawowe funkcje handlu zagranicznego we wzroście gospodarczym: transformacyjna, translokacyjna i efektotwórcza. Ważne uzupełnienie rozważań w prezentowanym temacie jest systematyka i opis ograniczeń w wymianie międzynarodowej, które stanowią przeszkody w jej rozwoju a nie wynikają z polityki gospodarczej.

Rozdział trzeci został poświęcony międzynarodowym przepływom kapitału i siły roboczej. Jak pisze autor “głównym motywem przemieszczania się kapitału pomiędzy granicami krajów jest dążenie do uzyskania wyższego zysku lub wyższej stopy oprocentowania.” Następnie charakteryzuje on główne formy przepływów kapitału tzn. bezpośrednie inwestycje zagraniczne oraz inwestycje portfelowe oraz pozostałe przyczyny jego występowania. Treścią tej części jest także przepływ siły roboczej, który pomimo dużego nasilenia charakteryzuje się mniejszą dynamiką niż ma to miejsce w przypadku kapitału. Jest to spowodowane wprowadzaniem barier imigracyjnych, koniecznością posiadania odpowiednich kwalifikacji, czy też nieznajomością języków.

Kolejne rozdziały wyczerpująco opisują podstawowe zagadnienia związane z międzynarodowymi stosunkami gospodarczymi. Warto zwrócić uwagę na rozdziały piąty i szósty, które koncentrują się odpowiednio na kursach i rynkach walutowych oraz międzynarodowym systemie walutowym. Szczególnego znaczenia w transakcjach międzynarodowych nabiera polityka kursowa. Jak zostało stwierdzone w podręczniku “...kurs walutowy określa relację cen krajowych (…) do cen dóbr zagranicznych (importowanych). Tym samym kurs walutowy określa wielkość strumieni importu i eksportu. Im niższy jest kurs waluty krajowej, tym towary zagraniczne są stosunkowo droższe, a więc import niższy, a eksport wyższy.” Zgodnie z przedstawioną zależnością odpowiednia polityka kursowa może wywierać stymulujący wpływ na wymianę międzynarodową. W rozdziale tym autor prezentuje podstawowe rodzaje transakcji na rynku walutowym, omawia typy i metody kształtowania kursów walutowych.

Pewną logiczną kontynuację zagadnień rozdziału piątego stanowi kolejny, który został poświęcony międzynarodowemu systemowi walutowemu. Profesor Karol Lutkowski prezentuje w nim istotę i cel istnienia ponadnarodowych systemów walutowych. Dużo uwagi poświęca kluczowej kwestii, jaką niewątpliwie jest wymienialność walut, rozumiana “jako realna możliwość swobodnego nabycia, sprzedania, posiadania i transferowania walut wewnątrz poszczególnych obszarów i poza ich granice, przez każdego i dla dowolnych, nie zakazanych przepisami celów”. Ważnym i interesującym elementem treści tego rozdziału jest także omówienie “Systemu z Bretton Woods” i późniejszych rozwiązań w zakresie systemów walutowych oraz przedstawienie roli Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego.

Nie wydaje się celowe prezentowanie wszystkich rozdziałów, ujętych w strukturze podręcznika. Powinno się jednak zwrócić jeszcze uwagę na ósmy, który koncentruje się na zagranicznej polityce handlowej, która jest bardzo silnie skorelowana z ogólną polityką ekonomiczną danego państwa. Decyzje podejmowane w tej sferze są ważne, gdyż w sposób bezpośredni są w stanie wpłynąć na wymianę międzynarodową, szczególnie w zakresie obrotu towarowego.

W rozdziale ósmym zostały przedstawione podstawowe instrumenty polityki handlowej. Szczególne znaczenie, zresztą jak najbardziej słusznie, zostało przypisane cłom. Autor scharakteryzował ich podstawowe kategorie oraz sposoby naliczania i działanie. Prowadzone rozważania zostały poszerzone również o instrumenty para- i pozataryfowe jak np. ograniczenia ilościowe, ograniczenia dewizowe.

Problematyka polityki handlowej jest szczególnie ważna z punktu widzenia wymiany międzynarodowej, jednocześnie zagadnienia z nią związane są bardzo interesujące. W związku z powyższym można się było spodziewać nieco szerszego podejścia do tego tematu. Autor poruszył i w przystępny sposób scharakteryzował wszystkie najważniejsze kwestie, dotyczące omawianej polityki. Wydaje się jednak, że można było więcej miejsca poświęcić para i pozataryfowym instrumentom jak np. zmienne opłaty wyrównawcze, subsydia eksportowe, przeszkody techniczne czy zagadnienia sanitarne, jak również argumentom, przemawiającym za protekcją czyli ochroną rynku krajowego. Ponadto na bardziej wyczerpujące omówienie mogła zasługiwać działalność Światowej Organizacji Handlu, a wcześniej GATT.

Pozostałe, nie przedstawiane dokładniej rozdziały, dotyczą kwestii związanych z kształtowaniem cen na rynkach międzynarodowych, bilansem płatniczym i konkurencją międzynarodową, gdzie przedstawiona została m.in. koncepcja “międzynarodowej linii pościgu”. W końcowej części książki autorzy skoncentrowali się na miejscu zintegrowanej Europy w gospodarce światowej oraz na procesach różnicowania gospodarki światowej w tym na tendencjach nierównomiernego rozwoju, stanie opóźnienia gospodarczego Polski. Pewne wątpliwości może natomiast budzić celowość dokładniejszej analizy gospodarki chińskiej. Jednakże trzeba pamiętać, że jest to kraj silnie się rozwijający, o dużej dynamice wzrostu gospodarczego i bardzo chłonnym rynku wewnętrznym. Właśnie Chiny mogą wkrótce odgrywać jedną z czołowych ról w gospodarce światowej.

Pozwoliłem sobie dosyć obszernie wskazać na problemy i zagadnienia które są poruszane w książce Międzynarodowe Stosunki Gospodarcze, aby bardziej przekonująco zachęcić czytelnika do korzystania z niej. Wydaje się, że struktura tej pozycji porusza wszystkie najważniejsze kwestie z punktu widzenia prezentowanej tematyki i z tego powodu z pewnością spełnia standardy podręcznika akademickiego do międzynarodowych stosunków gospodarczych. Poszczególni autorzy w sposób przejrzysty przedstawili czytelnikom podstawowe pojęcia związane z przedmiotem i w efekcie powstała lektura niewątpliwie kształcąca i interesująca, którą z pewnością można polecać przeczytaniu.

 Maciej Dębski